Nieuwsbrieven

Marsroute PMSE-video (ENG/OB) versie 25/09/2019

Dit document heeft als doel een overzicht te geven van de frequentiebanden die voor PMSE-video gebruikt worden en voor zover mogelijk de in de toekomst verwachte beschikbaarheid te schetsen.

2010-2025 MHz Deze band is sinds 2016 Europees geharmoniseerd en primair beschikbaar voor PMSE-video.

2025-2070 MHz (niet conform NFP) Deze band is aangewezen voor Defensie. Medegebruik met PMSE-video is conform NFP niet mogelijk. De band wordt in de praktijk echter regelmatig gedeeld met PMSE-video.

2070-2110 MHz Deze band is aangewezen voor Defensie. Medegebruik door PMSE-video is beperkt mogelijk (zie hieronder). In de afgelopen 2 jaar is er geen toename in het gebruik door Defensie geweest. Dit wordt echter wel in de komende jaren verwacht. Medegebruik blijft de komende jaren mogelijk.

2245-2300 MHz Deze band is aangewezen voor Defensie. Medegebruik door PMSE-video is beperkt mogelijk (zie hieronder). In de komende jaren zal het gebruik door Defensie intensiveren, mede door de inzet van nieuw materieel naast het bestaande. Hierdoor zal er minder medegebruik met PMSE-video mogelijk zijn. De verwachting is echter dat medegebruik in de komende jaren mogelijk blijft door met name het lokale en tijdelijke karakter van het gebruik door Defensie.

2300-2400 MHz Deze band is aangewezen voor Defensie. PMSE is primaire gebruiker naast Defensie en Veiligheid en Justitie. Radioamateurs zijn secundaire gebruikers. In deze band vindt relatief veel PMSE-videogebruik plaats. Defensie maakt nog niet vaak gebruik van de band en het gebruik dat er is, is op lokaal niveau. Defensie verwacht dat zij het gebruik in de komende jaren gaat intensiveren. Medegebruik blijft de komende jaren mogelijk. Op deze band is nu het LSA-boekingssysteem voor vergunningshouders van toepassing.

CEPT werkt aan het identificeren van 10 MHz bandbreedte t.b.v. toekomstige RMR (Railroad Mobile Communication). In dit kader heeft CEPT in mei 2019 een onderzoek gehouden onder de lidstaten m.b.t. de band 2290-2400 MHz. Nederland heeft gezien de verwachtingen t.a.v. de toename van het huidige gebruik in deze band in haar reactie aangegeven geen mogelijkheden te zien voor RMR.

De EC onderzoekt sinds een aantal jaren deze band in verband met het uitbreiden van spectrum t.b.v. mobiel breedband. Er zijn in dit kader in CEPT-verband verschillende studies uitgevoerd naar de compatibiliteit tussen IMT en het huidige gebruik en de mogelijke coördinatie daarvan: CEPT report 55: Technical conditions for wireless broadband usage of the 2300 – 2400 MHz frequency band; CEPT report 56: Technological and regulatory options facilitating sharing between Wireless broadband applications (WBB) and the relevant incumbent service/application in the 2,3 GHz band; CEPT report 58: Technical sharing solutions between Wireless broadband applications (WBB) and PMSE in the band. ECC/DEC/(14)02: Harmonised technical and regulatory conditions for the use of the band 2300 – 2400 MHz for MFCN; ECC/REC/(14)04: Cross-border coordination for MFCN and between MFCN and other systems in the frequency band 2300 – 2400 MHz.

Een groot aantal landen vraagt om flexibele harmonisatie afhankelijk van de nationale behoefte. In Nederland is deze band van groot belang voor mobiele PMSE-videoverbindingen. De EC heeft een definitief besluit uitgesteld om meer overleg te kunnen voeren en onderzoek te doen.

Het toepassen van het LSA-concept lijkt de beste optie om medegebruik van mobiel breedband naast het bestaande gebruik in de band te faciliteren.

3410-3800 MHz De band 3410-3600 MHz is aangewezen voor Defensie. De banden worden ingezet voor satellietverbindingen (ruimte naar aarde), radioplaatsbepaling en mobiele communicatie. In beide banden is PMSE-video op NIB-basis mogelijk. De bestemming van deze banden wordt in 2022 en 2026 gewijzigd i.v.m. 5G. Zie hiervoor de consultatie en het beleidsvoornemen 3,5 GHz.

4400-5000 MHz Deze band is aangewezen voor Defensie, publieke taken en radioastronomie. In Nederland is beperkt PMSE-video gebruik mogelijk. Het gedeelte tussen 4800 en 5000 MHz wordt gebruikt voor radioastronomie en wordt zoveel mogelijk ontzien. In deze band wordt voor de komende jaren een kleinere toename van Defensie gebruik verwacht dan in de overige Defensie banden. De band lijkt een geschikte kandidaat voor LSA.

5725-5850 MHz Deze band is aangewezen voor Defensie. Vaste satellietverbindingen (ruimte naar aarde) zijn eveneens primair. Daarnaast is er ISM-gebruik en zijn er radioamateurs in de band. Medegebruik met PMSE is mogelijk. Het gebruik van Defensie is hier lokaal van aard. Zolang dit gebruik niet wordt gehinderd ziet Defensie geen problemen met medegebruik in de komende jaren. De band lijkt een geschikte kandidaat voor LSA.

7140-7250 MHz In dit deel van de 7 GHz band is in Nederland PMSE-gebruik mogelijk. De band wordt primair gebruikt voor vaste verbindingen.

Banden aangewezen aan Defensie en beperkt beschikbaar voor mobiel PMSE-video

In het Nationaal Frequentieplan zijn een tweetal frequentiebanden aangewezen aan Defensie, die beperkt beschikbaar kunnen worden gesteld voor mobiele videoverbindingen. Het betreffen de volgende frequentiebanden:

• 2070 – 2110 MHz • 2245 – 2300 MHz

Het gebruik van deze banden voor mobiele video is beperkt en is slechts bedoeld als een soort overloop voor de andere beschikbare frequentiebanden voor mobiele videoverbindingen, zoals 2300-2400 MHz. Vergunningen voor het gebruik van voornoemde frequentiebanden kunnen worden toegekend voor tijdelijke evenementen en gebeurtenissen, die vooraf gepland kunnen worden. Een aanvraag dient bij AT ingediend te worden en AT coördineert het gebruik vooraf met Defensie. Defensie gaat daarbij steeds na of het beoogde gebruik op die locatie en tijd verenigbaar is met het militaire gebruik. Mocht het beoogde gebruik niet verenigbaar zijn, dan kan Defensie een voorstel doen voor een alternatieve frequentie in dezelfde of andere frequentieband die is toegewezen aan Defensie in de 2 GHz range. AT zal vervolgens een aanvraag voor het gebruik van frequentieruimte toekennen of afwijzen. Een vergunning wordt verstrekt onder de voorwaarde dat de uitzendingen onmiddellijk gestaakt worden op aangeven van AT.

De vergunninghouder moet er rekening mee houden dat verleende toestemming voor gebruik van frequentieruimte op elk moment ingetrokken kan worden als de frequentieruimte in een band ligt die in het NFP aangewezen is aan Defensie en aldus beperkt gebruikt kan worden voor mobiele video
verbindingen. De reden van de intrekking zal dan zijn dat Defensie onmiddellijk de frequentieruimte nodig heeft voor haar eigen gebruik. Defensie zal hier niet lichtvaardig mee omgaan, maar de uitvoering van haar taak gaat boven commerciële belangen.

Ontwikkelingen in aan Defensie aangewezen frequentiebanden De ontwikkelingen bij Defensie zijn niet anders dan in de maatschappij en dat betekent dat er steeds meer behoefte is aan draadloze breedbandverbindingen. Defensie ziet dan ook een toename van het gebruik van de 2 GHz door onderdelen van Defensie. Daar waar mogelijk zullen zij gedeeld gebruik toestaan, maar er kan in de toekomst een situatie ontstaan dat zij geen civiel gebruik kunnen toestaan en ook geen alternatieve frequenties kunnen aanbieden in deze banden. Echter worden aanvragen voor medegebruik tot op heden vaak gehonoreerd, omdat het gebruik door Defensie tijdelijk en lokaal van aard is. De verwachting is dat in de komende 2 tot 5 jaar medegebruik in betreffende banden mogelijk blijft.

LSA-pilot en vervolg De LSA-pilot voor ENG/OB-videogebruikers in de 2300 – 2400 MHz band die het AT heeft verzorgd is per 1 november 2017 beëindigd. De pilot betrof een online boekingssysteem voor de huidige vergunninghouders van de ongecoördineerde frequenties in deze band. Het huidige boekingssysteem blijft echter beschikbaar totdat er een nieuw permanent systeem komt. ENG/OB-videogebruikers in de 2300 – 2400 MHz band worden geacht van het huidige systeem gebruik te blijven maken. Hiervoor is een bepaling in de betreffende vergunning gewijzigd. AT heeft de intentie om het systeem uit te breiden met andere gebruikers in deze band zoals Defensie, Justitie en Veiligheid en mobiele operators. Deze gebruikers waren in de eerste fase uitgesloten om de pilot overzichtelijk te houden. De verwachting is dat het nieuwe systeem eind 2019 zal zijn geïntegreerd in de ICT-systemen van het agentschap, zodat uitbreiding van het LSA-concept met andere banden en gebruikers en toepassingen technisch mogelijk wordt.

Uiteindelijk liggen de belangen vooral in het waarborgen van voldoende frequentieruimte voor de gebruikersgroepen op de lange termijn in deze, maar later ook andere banden d.m.v. dynamische toegang en efficiënt spectrumgebruik.

Marsroute PMSE-audio versie 25/09/19

Dit document is een ‘work in progress’ en zal gaandeweg waar nodig worden aangevuld en/of aangepast.

Tijdspad tot 2020 en periode daarna

Hieronder is een tijdlijn weergegeven waarin ijkpunten zijn opgenomen m.b.t. te verwachten wijzigingen in de beschikbare ruimte voor PMSE-gebruik.

Band IV/V

In de huidige DVB-T vergunningsperiode (tot 2030) vindt in de periode tot 2020 een transitie plaats waarin de 700 MHz band daadwerkelijk wordt vrijgemaakt. De vergunninghouder is sinds oktober 2018 landelijk actief met het omzetten van frequenties. In de grensstreken is men eerder gestart met frequentiewijzigingen die noodzakelijk zijn als gevolg van de buitenlandse DVB-T2 migratie. De frequentiewijzigingen met de grootste impact op het huidige audio PMSE-gebruik in de band 470-790 MHz vinden plaats in de periode februari-oktober 2019. De applicatie microfoonbanden wordt na iedere uitgevoerde frequentiewijziging vrijwel direct geactualiseerd. Om voor de frequentiecoördinatie van draadloze microfoons te kunnen anticiperen op de wijzigingen is de planning van KPN/Digitenne beschikbaar op de webpagina ‘Planning wijzigingen kanaalindeling Digitenne’.

De frequentieruimte in de omroepband IV/V voor PMSE-gebruik is tot 1/2/2017, de afloopdatum van de vorige vergunningen voor digitale ethertelevisie, ongewijzigd gebleven zoals overeengekomen. (zie Kamerbrief over herbestemming van 700 MHz en toekomst omroep via ether)

700 MHz band

Vanaf 1/2/2017 is opnieuw frequentiespectrum t.b.v. digitale ethertelevisie vergund in de band 470-694 MHz tot 1/2/2030 (694-790 MHz tot 2020). De beoogde veiling van 4 juli 2016 t.b.v. het verlenen van de betreffende vergunningen, zie ook Bekendmakingsbesluit, heeft uiteindelijk niet plaatsgehad, omdat er slechts één deelnemer overbleef nadat een andere partij zich had teruggetrokken (te weten KPN die ook de vorige vergunninghouder was). De 700 MHz band zal uiterlijk per 1 januari 2020 beschikbaar komen voor mobiele communicatie (zie kamerbrief van 16/11/2015). Om de bestemming van de 700 MHz band te kunnen veranderen, dient het Nationaal Frequentieplan (NFP) te worden gewijzigd. Daartoe wordt op moment van schrijven het ontwerpbesluit t.a.v. deze wijziging geconsulteerd tot 18/10/19. De consultatie is te vinden op NFP Wijziging 700 MHz. De beschikbare frequentieruimte voor PMSE na deze transitieperiode was afhankelijk van de in april 2016 afgeronde internationale coördinatie in het kader van WEDDIP1. De frequentie-technische resultaten zijn hier te vinden. De beschikbare frequentieruimte tijdens de transitieperiode is zowel afhankelijk van

1 WEDDIP staat voor: Western European Digital Dividend Implementation Platform. Hierin nemen deel: VK, Ierland, Frankrijk, Duitsland, Nederland, België, Luxemburg en Zwitserland. Er is ook een NEDDIP met Noord- en OostEuropese landen.
transitieperiode tot vrijmaken 700 MHz periode waarin 700 MHZ band wordt vrijgemaakt tbv mobiel mobiel restruimte band IV/V beperkt tot 470 – 694 MHz, 700 MHz in gebruik voor mobiele breedband en niet meer beschikbaar voor microfoons restruimte tbv microfoons in band IV/V blijft ongewijzigd
medio 2015 beleidsvoornemen EZ toekomst band IV/V
31/1/2024 einddatum T-DAB vergunning MTVNL
1/9/2017 verlenging T-DAB vergunningen LCO/NLCO/RPO tot 1/9/2022
2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2015

1/2/2017 ingangsdatum DVBT2 vergunningen
internationale coördinatie als van de keuzes die door de vergunninghouder worden gemaakt en is inzichtelijk in de applicatie microfoonbanden en de ‘Planning wijzigingen kanaal-indeling KPN/Digitenne’.

In de nota omroepdistributie deel I van 9 oktober 2017 worden de hoofdpunten van het plan van aanpak benoemd met het oog op het vrijmaken van de 700 MHz band. Dit plan behelst onder meer het vrijhouden van een deel van de 700 MHz voor PMSE-gebruik, een door de sector op te stellen evenementenkalender, zodat duidelijk wordt wat de daadwerkelijke frequentiebehoefte is en hoe daarin kan worden voorzien, en het bevorderen van onderzoek naar spectrumefficiëntere technieken, zoals bijvoorbeeld het digitaliseren van audio-PMSE-technologie. Ook zal samen met de sector een communicatieplan worden opgesteld en uitgevoerd, zodat PMSE-gebruikers tijdig en goed kunnen inspelen op de veranderingen per 2020.

In Duitsland is de veiling van de vergunningen voor mobiel in de 700 MHz band in juni 2015 afgerond. In 2016 is gestart met de migratie naar DVB-T2 door DVB-T2-zenders simultaan met de DVB-T-zenders in dienst te nemen. In 2017 en 2018 is DVB-T2 verder uitgebouwd en werden de nog in dienst zijnde DVB-T zenders uit gefaseerd. Sinds einde 2018 is het gros van de Duitse tv-zenders in HD-kwaliteit via DVB-T2 te ontvangen. Parallel hieraan is in de vrijkomende ruimte gestart met de uitrol van mobiele netwerken in de 700 MHz band. Sindsdien is de ruimte voor PMSE-gebruik in de 700 MHz band verder afgenomen.

De verwachting voor België is dat mobiele netwerken in de 700 MHz band net als in Nederland vanaf 2020 in dienst zullen komen.

Kanalen 38, 39, 40 en 41

Tijdens het maken van internationale afspraken over de toekomstige inzet van frequentietoewijzingen voor digitale ethertelevisie zijn de kanalen in de reeks 39,40,41 zoveel mogelijk beschermd voor PMSE- gebruik. Het beschikbaar maken van deze kanalen ter vervanging van het wegvallen van het landelijke kanaal 63 was één van de maatregelen die destijds zijn genomen om verlies aan frequentieruimte als gevolg van de herbestemming van de 800 MHz band zoveel mogelijk te repareren. Een andere genomen maatregel was het beschikbaar maken van kanaal 38 (radioastronomie) onder voorwaarden. De bescherming van dit kanaal kreeg tijdens coördinatiegesprekken ook de nodige aandacht. Voor gebruik van dit kanaal dient een vergunning te worden aangevraagd.

Band III

PMSE-gebruik in band III betreft vooral reportageverbindingen onder vergunning. Reportageverbindingen maken ook in deze band gebruik van de restruimte. De hoeveelheid beschikbare restruimte is afhankelijk van het aantal T-DAB-toewijzingen die in gebruik zijn. In 2013 zijn deze vergunningen gewijzigd i.v.m. frequentiewijzigingen voor gebruik door de publieke omroep en de algemene uitbreidingen van het frequentiegebied in deze band voor reportageverbindingen. Vrijwel alle bestaande vergunningen voor digitale radio T-DAB van LCO (Landelijke Commerciële Omroep) en NLCO/RPO (Niet Landelijke Commerciële Omroep/Regionale Publieke Omroep) zijn per 1/9/2017 verlengd en eindigen op 31/8/2022. Dit was mogelijk op grond van de verlengbaarheidsbesluiten FM en DAB+ (zie verlengbaarheidsbesluiten LCO en NLCO). De vergunning van MTVNL eindigt op 31/1/2024.

In de eerder hierboven genoemde nota omroepdistributie worden ook verbetervoorstellen benoemd ten aanzien van een alternatieve indeling van het spectrum in band III voor digitale radio. Een alternatieve indeling heeft effect op de beschikbare ruimte voor PMSE-reportageverbindingen. De staatssecretaris heeft een Taskforce (zie kamerbrief) opgericht onder leiding van een onafhankelijke voorzitter waarbij alle partijen betrokken zijn die gebruik maken van band III. De PMSE-sector maakt daar ook deel van uit. Binnen de Taskforce is een technische werkgroep gevormd die de technische aspecten van verschillende scenario’s verder heeft uitgewerkt en getoetst op haalbaarheid. Op basis van de resultaten van onderzoek en overleg heeft de Taskforce in maart 2019 besloten verder te gaan met scenario (2a): Na afloop van de RPO/NLCO-vergunningen (1/9/2022) worden de kavels opnieuw ingedeeld, zodat er een extra landelijke DAB laag t.b.v. LCO en een landelijke laag voor MTVNL met extra dekking in de randstad beschikbaar
komen. Daarnaast komt er een DAB-laag beschikbaar voor lokale omroep. Ten behoeve van deze herindeling vinden er momenteel verschillende coördinatiegesprekken met het buitenland plaats.
Voorafgaand aan de herindeling per 1/9/2022, wordt t.b.v. publieke en commerciële lokale digitale omroep op tijdelijke basis tot 1/9/2022 een beperkt aantal toewijzingen beschikbaar gesteld. Ook hiervoor zijn er momenteel coördinaties gaande. De verwachting is dat de consultaties m.b.t. de regeling, vergunning en NFP-wijziging op korte termijn starten.
Doordat er uiteindelijk meer spectrum in band III ingezet zal worden voor digitale radio en daardoor de huidige ruimte voor PMSE zal afnemen is in de nieuwe indeling een landelijke DAB-laag gereserveerd om een minimale hoeveelheid spectrum voor PMSE te waarborgen.
Overzicht alternatieve frequentiebanden buiten band IV/V

Onderstaande frequentiebanden zijn naast omroepband IV/V (470-694 MHz) beschikbaar voor gebruik van draadloze microfoons:

36,6-38,8 MHz band In Nederland zijn in delen van deze band draadloze microfoons toegestaan met een maximaal vermogen van 10 mW e.r.p..

195-202 MHz band Deze band betreft kanaal 8 in de omroepband III (174-230 MHz).

823-832 MHz band Deze band, het grootste deel van de 800 MHz duplex gap, is binnen de gehele EU geharmoniseerd voor gebruik van draadloze microfoons en moet sinds 1/3/2015 (6 maanden na publicatie van de Decision) in de hele EU beschikbaar zijn.

863-865 MHz band Deze frequentieband is al langer internationaal geharmoniseerd voor vergunningsvrij gebruik van o.a. laagvermogen draadloze audioverbindingen zoals draadloze microfoons (max. 10 mW e.r.p.). Daarnaast is deze band in Nederland aangewezen voor vergunningsvrij gebruik van algemene toepassingen als telemetrie, telecommand, alarmering en data (max. 25 mW e.r.p.).

1350-1400 MHz band De ECC heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om deze band naast het bestaande gebruik (radioplaatsbepaling/Defensie) ook voor microfoons te kunnen gebruiken. Een lange termijn beschikbaarheid en harmonisatie of brede internationale acceptatie/implementatie t.b.v. PMSE van deze band is van belang om fabrikanten te doen investeren in ontwikkeling van apparatuur. PMSE gebruik in deze band zal per lidstaat gecoördineerd moeten worden. In Nederland is coördinatie met Defensie noodzakelijk. De noodzakelijke wijzigingen m.b.t. het NFP zijn in het 2e wijzigingspakket 2018 opgenomen, die tot 12/12 2018 in consultatie is geweest. De resultaten van de consultatie zijn verwerkt en het gewijzigde NFP is 15/5/2019 in werking getreden, zodat vergunningaanvragen voor frequentiegebruik door microfoons in betreffende band sindsdien mogelijk zijn. De gebruiksvoorwaarden sluiten zoveel mogelijk aan op de specificaties zoals beschreven in ECC-rapport 245: hand gedragen en op het lichaam gedragen microfoons en IEM (max. 50 mW e.r.p., 200 kHz) voor zowel indoor als outdoor gebruik. Met Defensie is overeengekomen dat gebruik onder vergunning en coördinatie in heel Nederland mogelijk is tot op een minimale afstand van 2 km van een Defensieterrein.

1518-1525 MHz band Deze frequentieband is in Nederland primair toegewezen aan het ministerie van Defensie (mobiele communicatie excl. luchtvaart) en mobiele satellietverbindingen (ruimte naar aarde). Deze band is bij de ECC onder studie geweest m.b.t. medegebruik door audio PMSE. PMSE-gebruik in deze band zal per lidstaat gecoördineerd moeten worden. In Nederland is coördinatie met Defensie noodzakelijk. De relevante wijzigingen m.b.t. het NFP zijn in het 2e wijzigingspakket 2018 opgenomen, die tot 12/12/ 2018 in
consultatie is geweest. De resultaten van de consultatie zijn verwerkt en het gewijzigde NFP is 15/5/2019 in werking getreden, zodat vergunningaanvragen voor frequentiegebruik door microfoons in betreffende band sindsdien mogelijk zijn. De gebruiksvoorwaarden sluiten zoveel mogelijk aan op de specificaties zoals beschreven in ECC-rapport 253: hand gedragen en op het lichaam gedragen microfoons en IEM (max. 50 mW e.r.p., 200 kHz) alleen voor indoor-gebruik. Met Defensie is overeengekomen dat gebruik onder vergunning en coördinatie in heel Nederland mogelijk is tot op een minimale afstand van 2 km van een Defensieterrein.

1785-1805 MHz band Deze frequentieband betreft de duplex gap in de 1800 MHz band voor mobiele communicatie (UMTS / GSM). In de frequentieband 1785-1800 MHz was in veel CEPT-administraties, waaronder Nederland, het gebruik van draadloze microfoons al langer toegestaan (max. 50 mW e.r.p.). Met het besluit van de Europese Commissie t.a.v. harmonisatie van duplex gaps voor PMSE is de hele band 1785-1805 MHz binnen de EU geharmoniseerd voor het gebruik van draadloze microfoons. Sinds 1/3/2015 moet in alle lidstaten deze band beschikbaar zijn gemaakt.

2400-2483,5 MHz band In deze geharmoniseerde frequentieband komen verschillende vergunningsvrije toepassingen voor. Dit zijn algemene toepassingen, zoals telemetrie, telecommand, alarmering en data (max. 10 mW e.r.p.). Andere toepassingen zijn bewegingsdetectie en signalering (max. 25 mW e.r.p.) en de veelgebruikte toepassing WIFI (max. 100 mW e.r.p.). Verder wordt het frequentiegebied 2446-2454 MHz in deze band gebruikt voor spoorweg gerelateerde en identificatie toepassingen (max. 500 mW e.r.p.). In deze band komen tegenwoordig steeds meer digitale draadloze microfoons voor die in de categorie algemene toepassing vallen en daarom een maximaal vermogen van 10 mW mogen hebben.

Mogelijke toekomstige alternatieve banden:

Onderstaande frequentiebanden komen mogelijk in aanmerking voor medegebruik door draadloze microfoons.

960-1164 MHz band In het VK is in 2016 een officieel statement uitgegeven en wordt audio PMSE-gebruik in deze luchtvaart band onder vergunning en coördinatie toegestaan. In december 2018 hebben Ofcom en CAA (Civil Aviation Authority) een gezamenlijke verklaring gepubliceerd t.a.v. het delen van frequentiespectrum tussen PMSE- en luchtvaarttoepassingen. Deze verklaring heeft betrekking op de testrapporten van de compatibiliteitsstudies, spectrummanagementregels m.b.t. PMSE-vergunningen en de ‘safety assurance case’.

Binnen de CEPT is een werkitem actueel t.a.v. onderzoek naar de mogelijkheden van deze band in Europa. Werkgroep FM51 heeft de eisen voor mogelijke compatibiliteitsstudies en juridische kaders geïnventariseerd. Werkgroep SE7 is op basis van deze inventarisatie in oktober 2017 gestart met de technische studies. FM51 heeft een intern rapport ten aanzien van vooronderzoek op het gebied van het juridisch en regelgevend kader aan WGFM aangeboden.

Binnen WGFM was echter een groeiend aantal administraties van mening dat dit werkitem moet worden geannuleerd. Naar aanleiding hiervan is in de daaropvolgende ECC-vergaderingen in mei en oktober 2018 uitvoerige discussie gevoerd en uiteindelijk besloten dat het werkitem niet werd gesloten en dat de studies moesten worden voortgezet. Er is echter geen steun voor een harmonisatiemaatregel en er werd wat betreft de algemene conclusie t.a.v. de resultaten van de technische analyses geen consensus verwacht. De resultaten van de technische studies en het rapport m.b.t. het juridisch en regelgevend kader zijn in maart 2019 aan WGFM opgeleverd. WGFM heeft in juni 2019 op basis van de input van FM51 en SE7 het eindrapport opgesteld en in juli geconsulteerd tot 13 september 2019. Het concept-rapport is hier te vinden: Draft ECC report 306. Nadat de reacties uit de consultatie zijn verwerkt moet dit uiteindelijk in maart 2020 leiden tot een definitief ECC-rapport.

1492-1518 MHz band Deze frequentieband is in Nederland primair toegewezen aan het Ministerie van Defensie. Secundair vindt er vergunningverlening plaats ten behoeve van vaste verbindingen op het continentaal plat op minimaal 30 km afstand uit de kust. In Nederland is in deze band geen gebruik van draadloze microfoons toegestaan.
Deze band is in de ECC-recommandatie 70-03 nog opgenomen als een mogelijke band voor draadloze microfoons. Echter in ITU regio 1, en dus ook Europa, is deze band tijdens WRC 2015 geïdentificeerd voor IMT (mobiel breedband). PMSE-toepassingen zijn in die situatie vrijwel uitgesloten.

225-400 MHz band Deze band is voor een groot gedeelte toegewezen aan het ministerie van Defensie en is onder beheer van de NAVO. De band wordt gebruikt voor militaire luchtvaartcommunicatiesystemen. Draadloze microfoons zouden in deze band kunnen werken, maar er is geen onderzoek gedaan naar de compatibiliteit tussen draadloze microfoons en de militaire luchtvaartcommunicatiesystemen. Gezien het gebruik en de afspraken in NAVO-verband is mogelijk toekomstig medegebruik van draadloze microfoons niet haalbaar.

EC-besluit harmonisatie duplex gaps 800/1800 MHz

Op 1/9/14 heeft de Europese Commissie het besluit m.b.t. geharmoniseerde technische condities voor gebruik van draadloze audioapparatuur t.b.v. PMSE-toepassingen gepubliceerd. Hierin staat beschreven dat in alle lidstaten de frequentiebanden 823-832 MHz en 1785-1805 MHz beschikbaar moeten zijn voor 1/3/15. Additioneel moet minimaal 30 MHz beschikbaar zijn, die afhankelijk van de behoefte kan worden ingezet. In de Nederlandse ministeriële regeling ten aanzien van vergunningsvrij gebruik zonder registratieplicht, zijn de technische voorwaarden m.b.t. het gebruik van bovenstaande frequentiebanden gelijkgesteld aan de voorwaarden, zoals in het EC besluit zijn opgenomen.

EC-studie herbestemming 700 MHz

In opdracht van de Europese Commissie heeft LSTelcom en VVA een studie gedaan naar de economische en sociale aspecten van de herbestemming van de 700 MHz band. Naar aanleiding van deze studie heeft de Commissie een workshop gehouden waarin de resultaten werden gedeeld. Alle relevante documenten zijn hier te vinden.

EC-besluit harmonisatie 700 MHz band

De Europese Commissie heeft op 28/4/16 het implementatiebesluit aangenomen m.b.t. de harmonisatie van de 700 MHz band voor mobiel breedband in de EU. Op 17/5/2017 hebben het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie het besluit bekendgemaakt dat alle lidstaten worden verplicht om gebruik van mobiele breedbandtoepassingen in de 700 MHz band vanaf uiterlijk 30/6/2020 toe te staan.
Internationale gremia van belang voor de (audio) PMSE-sector
WGFM PT51 Dit ECC-projectteam heeft een aantal rapporten geschreven m.b.t. PMSE. Voor wat betreft audio zijn de volgende rapporten geschreven.

ECC rapport 204 beschrijft het huidige PMSE-gebruik en de toekomstige spectrumbehoefte voor zowel audio- als video-toepassingen. De werkgroep heeft in december 2018 het rapport opnieuw beoordeeld t.o.v. het tegenwoordige PMSE-gebruik en technologie en is tot de conclusie gekomen dat het rapport moet worden herzien. De werkgroep is recent gestart met het werken aan een nieuwe uitgave. Het oude rapport 204 wordt niet vervangen door het nieuwe maar blijft ernaast bestaan, zodat bestaande verwijzingen uit andere studies en rapporten valide blijven.

CEPT rapport 50 en het addendum zijn geschreven in opdracht van de Europese Commissie. Deze rapporten beschrijven de technische condities en de bruikbaarheid van de banden 823-832 MHz en 17851805 MHz voor gebruik in de EU. Het EC besluit m.b.t. harmonisatie van deze banden (zie hierboven), is o.a. hierop gebaseerd.

De werkgroep heeft de ERC recommandatie 25-10, aanbevelingslijst audio PMSE banden, herschreven gebaseerd op studies van SE7.

De werkgroep heeft o.a. de vereisten t.a.v. studies m.b.t. onderzoek naar de mogelijkheden van audio PMSE in de band 960-1164 MHz geïnventariseerd. De werkgroep heeft het interne rapport voor WGFM t.a.v. het juridisch en regelgevend kader m.b.t de band 960-1164 MHz aangeleverd. WGFM heeft de resultaten van SE7 en FM51 samengevoegd tot één ECC-rapport m.b.t. de band 960-1164 MHz en geconsulteerd. Het eindrapport wordt in maart 2020 verwacht.

FM51 heeft een rapport afgerond t.a.v. onderzoek naar de radiopadeffecten van het lichaam op hand- en lichaamsgedragen audio PMSE-apparatuur. Het rapport (ECC report 286) is recent gepubliceerd.

Daarnaast blijft het volgen van technologische ontwikkelingen, o.a. in het kader van WRC-15 resultaten en ETSI, een kerntaak van de werkgroep als deze relevant zijn voor PMSE.

WGFM SRDMG Dit is het permanente projectteam van de ECC voor het beheer van de ECC recommandatie 70-03. Hierin staan aanbevelingen voor het toewijzen van frequentieruimte aan zogenaamde “Short Range Devices” (SRD’s). SRD’s zijn in het algemeen toepassingen met een laag vermogen die vrijgesteld worden van een vergunning. In recommandatie 70-03 staan ook de frequentiebanden vermeld die de ECC aanbeveelt voor draadloze microfoons.

WGSE PT7 Dit ECC-projectteam doet o.a. technische studies naar de compatibiliteit tussen bestaande systemen en PMSE (audio en video) toepassingen in verschillende kandidaat frequentiebanden. PT7 heeft m.b.t. PMSEaudio de studies uitgevoerd naar gebruik van microfoons in de banden 1350 – 1400 MHz, 1492 – 1518 MHz en 1518 – 1525 MHz. Deze groep heeft ook de compatibiliteitsstudies uitgevoerd t.a.v. de sharingmogelijkheden in de band 960-1164 MHz. De resultaten zijn hier te vinden.

De resultaten van de studie naar medegebruik van audio PMSE in de band 1350-1400 MHz zijn opgenomen in het rapport (ECC report 245).

De resultaten van de studie naar medegebruik van audio PMSE in de banden 1492-1518-1525 MHz zijn opgenomen in het rapport (ECC report 253).

RSPG Werkgroep PMSE RSPG is het adviesorgaan van de Europese Commissie m.b.t. het ontwikkelen van beleid op het gebied van radiospectrum. Binnen deze adviesgroep is vanaf eind 2016 een specifieke werkgroep PMSE frequent bijeengekomen en had als taak het ontwikkelen van een high-level strategie t.a.v. de lange termijn PMSEspectrum behoefte binnen de Europese Unie. Op 21/11/2017 is de RSPG opinie PMSE gepubliceerd.

Nieuwsbrief oktober 2019

INHOUD

• Nieuwe versie marsroute PMSE-audio
• Nieuwe versie marsroute PMSE-video
• Stand van zaken 700 MHz band
• LSA-boekingssysteem 2300 – 2400 MHz
• World Radio Conference najaar 2019
• Word lid van de PMSE!
• Privacybeleid PMSE

NIEUWE VERSIE MARSROUTE PMSE-AUDIO

Gelukkig zijn er geen nieuwe beperkingen in het PMSE-gebruik te melden. Iedereen zal intussen op de hoogte zijn van het feit dat de 700 MHz band per 1 januari 2020 niet meer beschikbaar is voor PMSE-gebruik. Om die reden zetten we alles wat nu beschikbaar is, binnenkort beschikbaar komt of nog in onderzoek is op een rij. Naast wat er in de omroepband IV/V van 470-694 MHz voor PMSE-audiogebruik beschikbaar blijft, gaat het om de volgende frequenties:

36,6-38,8 MHz – Delen van deze band zijn voor draadloze microfoons met een maximaal vermogen van 10 mW e.r.p..

195-202 MHz – Deze band betreft kanaal 8 in omroepband III (174-230 MHz).

738-753 MHz – Vanaf 1 januari 2020 komt de duplex gap in deze frequenties beschikbaar voor PMSE-audiogebruik.

823-832 MHz – Het grootste deel van de 800 MHz duplex gap is al sinds 1 maart 2015 in de hele EU beschikbaar.

863-865 MHz – Deze band kan vergunningsvrij worden gebruikt voor o.a. laagvermogen draadloze audioverbindingen.

960-1164 MHz – Dit blijft primair een luchtvaartband. Eventueel PMSE-gebruik is nog steeds onduidelijk.

1350-1400 MHz – Met Defensie is overeengekomen dat gebruik voor zowel indoor als outdoor onder vergunning en coördinatie in heel Nederland mogelijk is tot op een afstand van 2 km. van een Defensieterrein.

1518-1525 MHz – Met Defensie is overeengekomen dat gebruik voor alleen indoor onder vergunning en coördinatie in heel Nederland mogelijk is tot op een afstand van 2 km. van een Defensieterrein.

1785-1805 MHz – sinds 1 maart 2015 is de duplex gap in deze band in de hele EU beschikbaar.

2400-2483,5 MHz – voor digitale draadloze microfoons met algemene toepassing en maximaal vermogen van 10 mW..

NIEUWE VERSIE MARSROUTE PMSE-VIDEO

Ook de stand van zaken op het gebied van PMSE-video is geactualiseerd. Hier valt te melden dat er door de medewerking van Defensie diverse frequenties voor PMSE-video beschikbaar blijven en wellicht in de toekomst aan het LSA-systeem kunnen worden toegevoegd.

2010-2025 MHz- Deze band is sinds 2016 Europees geharmoniseerd en primair beschikbaar voor PMSE-video.

2025-2070 MHz (niet conform NFP) – Defensieband. Medegebruik met PMSE-video is conform NFP niet mogelijk. De band wordt in de praktijk echter regelmatig gedeeld met PMSE-video.

2070-2110 MHz – Defensieband. Medegebruik door PMSE-video is de komende jaren beperkt mogelijk.

2245-2300 MHz – Defensieband. Medegebruik door PMSE-video is de komende jaren beperkt mogelijk.

2300-2400 MHz – PMSE is primaire gebruiker naast Defensie en Veiligheid en Justitie. Medegebruik blijft de komende jaren mogelijk met gebruikmaking van het LSA-systeem.

3410-3800 MHz – Defensieband. PMSE-video op NIB-basis is mogelijk. De bestemming van deze banden wordt in 2022 en 2026 gewijzigd i.v.m. 5G.

4400-5000 MHz – band voor Defensie, publieke taken en radioastronomie. Er is beperkt PMSE-videogebruik mogelijk. De band lijkt een geschikte kandidaat voor het LSA-systeem. Het gedeelte tussen 4800 en 5000 MHz voor radioastronomie wordt zoveel mogelijk ontzien.

5725-5850 MHz- Defensieband. Defensie heeft geen problemen met medegebruik in de komende jaren. De band lijkt een geschikte kandidaat voor het LSA-systeem.

7140-7250 MHz – Gebruik in dit deel van de 7 GHz band is mogelijk. De band wordt primair gebruikt voor vaste verbindingen.

STAND VAN ZAKEN UITROL 700 MHZ

Hoewel de 5G-veiling waarschijnlijk pas in het 2e kwartaal van 2020 plaats heeft, mogen we vanaf 1 januari 2020 de 700 MHz band niet meer gebruiken. De invoering van DAB+ door KPN duurde tot 22 oktober 2019. Dit heeft allerlei kanaalveranderingen en daarmee uitval tot gevolg. De applicatie microfoonbanden wordt na iedere uitgevoerde frequentiewijziging vrijwel direct geactualiseerd. Om voor de frequentiecoördinatie van draadloze microfoons te kunnen anticiperen op de wijzigingen is de planning van KPN/Digitenne beschikbaar op de webpagina ‘Planning wijzigingen kanaalindeling Digitenne’. Voor de PMSE-gebruikers in de grensgebieden is het van belang te weten dat Duitsland in de vrijkomende ruimte naast de DVB-T2 zenders al is gestart met de uitrol van mobiele netwerken in de 700 MHz band. België loopt gelijk op met Nederland.

LSA-BOEKINGSSYSTEEM 2300-2400 MHZ

Na de pilot van 2017 is het LSA-boekingssysteem voor mobiele videoverbindingen in het frequentiegebied 2300-2400 MHz definitief in werking getreden. PMSE-video is primaire gebruiker. Vergunninghouders worden geacht van het huidige systeem gebruik te maken. Hiervoor is een bepaling in de betreffende vergunning gewijzigd. Agentschap Telecom gaat het systeem uitbreiden met andere gebruikers in de 2300 – 2400 MHz band zoals Defensie, Justitie en Veiligheid en mobiele operators. Deze gebruikers waren in de eerste fase uitgesloten om de pilot overzichtelijk te houden. De verwachting is dat het nieuwe systeem eind 2019 zal zijn geïntegreerd in de ICT-systemen van het AT, zodat uitbreiding van het LSA-concept met andere gebruikers en toepassingen technisch mogelijk wordt.

WORLD RADIO CONFERENCE 28 OKT. – 22 NOV. 2019

Kees Kneppers, lid van het PMSE-bestuur, maakt in oktober en november deel uit van de Nederlandse delegatie die naar de World Radio Conference (WRC) gaat in Egypte. Deze delegatie is een samenwerkingsverband tussen Agentschap Telecom, Economische Zaken en onze Nederlandse PMSE-vereniging. De WRC is de plek waar alle belangrijke beslissingen over het frequentiespectrum worden genomen. Kees Kneppers focust niet alleen op de vergaderingen zelf maar vooral op de wandelgangen waarin cruciale zaken tussen partijen worden afgestemd.

Belangrijk is dat de UHF-band daar officieel niet op de agenda staat. Dit betekent dat de sector tot aan de volgende WRC in 2023 niet geplaagd zal worden met verdere afbrokkeling van PMSE-frequenties. We verwachten echter dat landen gaan proberen het onderwerp ‘verder gebruik van de UHF voor mobiel breedband’ zo snel mogelijk op de agenda te krijgen. Tijdens de WRC 2019 zal de PMSE daarom lobbyen om dat te voorkomen, net zoals de grote aanbieders van mobiele breedband dat zullen doen om in de toekomst nog meer van de UHF te claimen.

Nieuwsbrief april 2018

PMSE-nieuwsbrief april 2018

Reacties of vragen? info@pmse.nl

INHOUD
· Duplex center gap voor PMSE in 738-753 MHz
· Overstap naar digitale draadloze microfoons niet nodig
· PMSE heeft zitting in Taskforce Ministerie
· PMSE organiseert internationale bijeenkomst op IBC 2018
· Proef met 5G rond Johan Cruijff Arena
DUPLEX CENTER GAP VOOR PMSE IN 738-753 MHz
Vanaf 1 januari 2020 komt een duplex center gap in de frequenties 738-753 MHz beschikbaar voor PMSE-audiogebruik, zo heeft het Agentschap Telecom onlangs bekend gemaakt. Dat is op zich goed nieuws. Maar we kunnen het niet vaak genoeg benadrukken: afgezien van dat stukje van 15 MHz verdwijnt vanaf 2020 de 700 MHz band voor PMSE-gebruik. Deze band wordt dan ingezet voor mobiele breedband. Meer info op: https://www.agentschaptelecom.nl/onderwerpen/microfoons—draadloos-gebruik-en-frequenties/

Overzicht van frequenties in de UHF-band waarin draadloze microfoons zijn toegestaan:

Tot 1 januari 2020 Vanaf 1 januari 2020
470-556 MHz 470-556 MHz
558-564 MHz 558-564 MHz
566-572 MHz 566-572 MHz
574-580 MHz 574-580 MHz
582-588 MHz 582-588 MHz
590-596 MHz 590-596 MHz
598-604 MHz 598-604 MHz
614-791 MHz 614-694 MHz
738-753 MHz
823-832 MHz 823-832 MHz
OVERSTAP NAAR DIGITALE DRAADLOZE MICROFOONS NIET NODIG
Er is geen dwingende reden om massaal op digitale draadloze microfoons over te gaan, zo is de belangrijkste uitkomst van een onderzoek naar de (on)mogelijkheden van digitalisering van draadloze microfoons dat Stratix in opdracht van het Agentschap Telecom in 2017 heeft uitgevoerd. In een steeds drukker wordend frequentiespectrum kan vooral intermodulatie een flink probleem zijn. Men zag het vooraf als een voordeel dat digitale draadloze microfoons zijn uitgerust met kwalitatief goede isolators en circulators, die dat effectief voorkomen. In het high-end-segment zijn analoge microfoons echter ook voorzien van goede isolators en circulators. Dan vervalt dat voordeel en blijken de onderlinge verschillen tussen de apparaten verder helemaal niet zo groot.
Stratix onderzocht verder welke typen PMSE-toepassingen in de UHF-band gedigitaliseerd zouden kunnen worden en welke niet. Het antwoord is dat alleen microfoons gedigitaliseerd kunnen worden, vanwege de eis van 5ms roundtrip latency die geldt in de PMSE-keten. Digitale in ear monitoring lukt niet omdat er dan onder andere in de mixing 2-3 ms latency bij komt.

Een andere kwestie die het onderzoeksbureau in kaart bracht is hoeveel spectrum bespaard kan worden door digitalisering bij grote evenementen. In principe kunnen tussen de 16 en 23 microfoons en IEM’s in 8MHz gepland worden. Dit is meer dan de oude vuistregel van 10-15. Dat komt omdat grotere evenementen al high-end apparatuur en een goede spectrumplanner hebben. Op zich is er voldoende spectrum, mits er een goede planning tegenover staat, stelt Stratix. De grootste winst zit wat hen betreft in meer antennes en antennediversiteit met gebruikmaking van de MiMo-techniek. Ook overstappen van een kanaalbreedte van 200kHz naar wideband kan zorgen voor een nauwkeuriger plaatsbepaling waardoor een efficiënter spectrumgebruik ontstaat.
Meer info op: https://www.agentschaptelecom.nl/onderwerpen/onderzoek-en-ontwikkelingen
PMSE HEEFT ZITTING IN TASKFORCE MINISTERIE
In het kader van de frequentieproblematiek werkt niet alleen het Agentschap Telecom samen met de PMSE. Ook het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat zoekt nadrukkelijk toenadering. We worden als samenwerkingspartner genoemd in kamerstukken. Zo berichtte de staatssecretaris van dat ministerie in een kamerbrief van december j.l. dat zij een Taskforce heeft opgericht waarin naast de radiopartijen plek is voor de PMSE-sector. “Alleen op deze wijze kan tot een breed gedragen voorstel worden gekomen”, aldus de staatssecretaris. Deze Taskforce buigt zich over een alternatieve indeling van het spectrum voor digitale radio. Op Europees niveau is onze belangenvereniging onlangs door de Radio Spectrum Policy Group (RSPG) geconsulteerd over de toekomstige behoefte aan en het gebruik van het spectrum. Stug volhouden loont!
PMSE ORGANISEERT INTERNATIONALE BIJEENKOMST OP IBC 2018
PMSE Nederland organiseert op de IBC 2018 een internationale bijeenkomst om de lobby verder uit te breiden. Tijdens de IBC willen we werken aan versterking van ons internationale netwerk. Het is belangrijk dat de PMSE-zaak hoog op alle internationale agenda’s komt en niet alleen op de Nederlandse of die van een handvol andere landen. Wij hebben gemerkt dat jezelf verenigen en druk maken zin heeft: we krijgen steeds meer de gelegenheid om mee te praten en met voorstellen te komen.
Nadere berichten hierover volgen. De IBC 2018 is van 13 t/m 18 september in de RAI Amsterdam.
PROEF MET 5G ROND JOHAN CRUIJFF ARENA
Er komt een proef met 5G-internet rondom de Johan Cruijff Arena in Amsterdam. KPN, Nokia en de Arena hebben toestemming gekregen voor een lokaal 5G-netwerk dat dit jaar actief moet worden. Met 5G kunnen gebruikers van smartphones dan bijvoorbeeld in het stadion live meekijken met herhalingen van de wedstrijd. Daarnaast kunnen met 5G allerlei diensten op het gebied van veiligheid en crowdmanagement draadloos worden uitgerold. De frequentie die internationaal voor 5G is afgesproken, is in Nederland op zijn vroegst pas in 2023 beschikbaar, en mogelijk zelfs pas in 2026. Dit is omdat deze 3,5 GHz band vooralsnog wordt gebruikt door Defensie.
WORD LID VAN DE PMSE!
De PMSE heeft de afgelopen jaren door overleg, lobby en publiciteit dingen voor elkaar gekregen die anders nooit gelukt zouden zijn. Dit blijft ook nu hard nodig! De PMSE legt bij de overheid alleen gewicht in de schaal dankzij de leden! Daarom is het belangrijk dat u lid van onze vereniging bent. Nog geen lid? Meld u dan nu aan! Kijk voor meer informatie bij http://pmse.nl/lidmaatschap/ .

1 2